احمد على سپهر ( مورخ الدوله )

307

ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )

و مذاكرات زياد بالاخره قرار شد كه يكهزار و پانصد تومان براى خرج راه بمعزى اليه بدهند و هرچند رأس مال هم براى حمل بنه لازم داشته باشند تدارك نمايند شرط اول را مجرى و شرط ثانى را مسكوت عنه گذاشته و بواسطه تضييقات زيادى كه از اطراف وارد كردند آقاى اقبال الدوله ناچار روز بيست و ششم ربيع الاول در كارگذارى صرف نهار نموده و طرف عصر با مالهائيكه از رؤساى كرمانشاهان دوستانه تحصيل شده بود بنه خود را حركت داده در شاه‌آباد كه يك فرسخ و نيمى كرمانشاهان است نقل مكان فرمودند كه در آنجا لوازم مسافرت را تدارك نموده عازم طهران گردند در موقعىكه آقاى اقبال الدوله به سمت شاه‌آباد عازم بودند شهبندر عثمانى و فدوى نيز با چندين نفر از اعيان شهر ايشان را بدرقه نموديم اعضاء كميته دفاع ملى مركزى قم كه اخيرا باصفهان رفته بودند و اسامى آنها ذيلا درج مىشود بين راه مصادف و وارد كرمانشاهان گرديدند : آقا سيد محمد رضا مساوات - آقا شيخ رضا دهخوارقانى - وحيد الملك - اديب السلطنه - آقا ميرزا محمد عليخان كلوب - حاج عز الممالك - آقا سيد حسين كزازى - آقا سيد عبد الرحيم خلخالى - فطن الملك - بقاء الملك برادر اديب السلطنه - حاج محمد تقى شاهرودى - حاج محمد باقر تاجر كاشانى و چند نفر ديگر كه بواسطه عدم معروفيت اسامى آنها قيد نگرديد . در اينجا لازم است عرض نمايم كه پس از ورود قزاق‌هاى روس بهمدان چند نفرى كه اسامى آنها نيز ذيلا عرض مىشود از اهالى همدان وارد كرمانشاهان شده و تا كنون كه بيست و هشتم ربيع الاول است در كرمانشاهان اقامت دارند - آقاى مشير السلطان حاكم سابق گروس - آقا سيد محمد طباطبائى همدانى - آقاى آقا ميرزا طاهر تنكابنى نمايندهء طهران - آقاى سردار مقتدر نيز از طهران باتفاق فوزى بيك اتاشه نظامى عثمانى وارد كرمانشاهان شدند . آقا ميرزا اسمعيل نوبرى - محمد شفيع تاجر همدانى - هاشم خان پسر فريد الملك كارگذار سابق همدان - آقاى حاج ميرزا اسمعيل دولت‌آبادى كه از بروجرد باتفاق آقاى نظام السلطنه عازم كرمانشاهان شده بودند - فتح السلطنه همدانى كه از منسوبان آقاى حاج امير نظام ميباشند . سه روز قبل از حركت آقاى اقبال الدوله به حكم آقاى نظام السلطنه حكومت شهر نظامى و رياست آن بعهدهء ماژر سيد حسين خان صاحبمنصب ژاندارم مفوض گرديد اعلان حكومت نظامى صادر و يك روز پس از اعلان حكومت نظامى حسين كاردى كه يكى از اشرار معروف كرمانشاهان است در بازار با محمود خان نامى كه دشمن شخصى او بوده مصادف گرديده بناى شليك موزر را گذاشته محمود خان با هفت نفر ديگر مقتول و نه نفر مجروح ميشوند قاتل فرار نموده و بجاى او حاج رستم بيك را كه از منسوبان او است توقيف مينمايند كه شايد محل اقامت قاتل را بژاندارمرى معرفى بنمايد . روز بيست و پنجم ربيع الاول بكارگذارى خبر رسيد كه از طرف آلمانها امر شده اسباب و اشيائيكه در عمارت بانك شاهنشاهى و قونسولخانه انگليس است بقونسولخانه آلمان حمل نمايند از طرف كارگذارى بپروفسور ساره كه خود را قونسول آلمان ميداند پيغام داده شد كه اين كار خلاف قاعده است بعلاوه جز يكمقدار نيمكت و صندلى كهنه چيز قابلى در قونسولخانه و عمارت بانك شاهنشاهى نيست بهتر اين است كه از اين خيال صرف‌نظر نمائيد تقاضاى كارگذارى را نپذيرفتند ناچار كارگذارى بكميته دفاع ملى مراجعه و تقاضا نمود كه قونسول آلمان را از اين خيال منصرف نمايند اعضاء كميته هم مساعدت كرده پارهء پيغامات به آلمانها دادند ولى مؤثر نگرديده آنچه اشياء و اثاث البيت در عمارت بانك شاهنشاهى و قونسولخانهء انگليس بود ضبط نمودند . در موقع دستگيرى رئيس گمرك از طرف شهبندرى عثمانى هم بعساكر خود حكم شد كه طوماس مسيحى و توفيق پسرش را كه هر دو تبعهء عثمانى هستند دستگير و تحت الحفظ ببغداد اعزام دارند پس از دستگيرى مشار اليه عائله طوماس بعلماء و اعيان اهل شهر ملتجى و استخلاص آنها را تقاضا نمودند اهالى و اعضاء كميته نيز با شهبندرى داخل مذاكره شده بالاخره نتيجه حاصل نگرديد . طوماس را با پسرش توفيق تحت الحفظ ببغداد اعزام داشته و باعضاء كميته اظهار داشتند نظر باينكه طوماس رئيس كميته جاسوسى سرى روس و انگليس بوده و با شعبات آن‌كه در بغداد و موصل و حلب بوده‌اند مكاتبه داشته و غيابا محكوم به اعدام شده است شهبندرخانه نمىتواند شفاعت كند بهتر اين است كه آقاى اقبال الدوله از انور پاشا وزير جنگ تلگرافا استخلاص او را تقاضا نمايند شايد مؤثر واقع شود . تلگرافى مبنى بر شفاعت از طوماس و پسرش از طرف آقاى اقبال الدوله بانور پاشا صادر گرديد . از قرار تقرير شهبندر جواب مساعدى رسيده ولى يك دستگاه عمارت از او خواسته‌اند كه براى مدرسه اتحاد اسلامى تقديم نمايد تا توماس و پسرش را سالما از بغداد بكرمانشاه مراجعت دهند - در بيست و هشتم ربيع الاول با حضور اقبال الدوله مذاكره و عائله طوماس عمارت خود را براى مدرسه اسلامى تقديم داشته مشروط بر اينكه طوماس و پسرش را سالما بكرمانشاه برساند . روز بيست و هفتم ربيع الاول مسيو واسل وزير فوق العادهء آلمان از صحنه بكرمانشاهان مراجعت نمود . روز بيست و هشتم ربيع الاول آقاى نظام السلطنه باتفاق شاهزاده سالار لشكر حاكم سابق همدان و قريب پانصد نفر سوار لرستانى از صحنه بكرمانشاهان ورود نمودند استقبال شايانى هم از طرف اهالى به عمل آمد در اين استقبال شهبندر عثمانى و يكنفر صاحبمنصب آلمانى نيز تا يك فرسخى شهر همراه بودند در اينموقع خبر رسيد كه كنت كانيتز آتاشه نظامى سفارت آلمان در نزديكى صحنه انتحار